علوم زمـــــــــین || زمینی [نقطه] آی آر

ايران از جمله کشورهاي زلزله خيز جهان است. 90 درصد خاک ايران بر روي نوار زلزله واقع شده است، کلانشهر تهران نيز نه تنها از خطر زلزله ايمن نيست بلکه سالهاست در انتظار زلزله اي ويرانگر با قدرت بالاي 7 ريشتر به سر مي برد. بر اساس مطالعات آماري  و زلزله هايي که پيش از اين در ناحيه ري و تهران ثبت شده است با احتمال بيش از 70 درصد به طور متوسط  هر 158 سال زلزله اي ويرانگر در اين ناحيه رخ داده است. آخرين زلزله در تهران 172 سال پيش اتفاق افتاد و بر همين اساس وقوع زلزله تهران 14 سال تاخير زماني دارد.
عامل اصلي وقوع زلزله در تهران وجود 15 گسل در اين منطقه  است که سه گسل در اين ميان هر يک به تنهايي پتانسيل ايجاد زلزله اي بيش از 7 ريشتر را دارا هستند.
در صورت وقوع زلزله در اين منطقه که علاوه بر پايتخت بودن، مرکزيت امکانات فرهنگي، اقتصادي  و همچنين دولتي را دارد و بيش از 7 ميليون نفر در آن سکونت دارند با فاجعه اي بزرگ مواجه خواهيم بود.
کارشناسان مي گويند در اثر زلزله مخرب تهران بيش از يک ميليون ساختمان تخريب  و آسيب خواهد ديد و قريب به 1.5 ميليون کشته در اثر اين زلزله بر جاي مي ماند.
اما کارشناسان  بحث تهران را از ديد ديگري نيز بررسي مي کنند. علاوه بر مطالعات آماري مي توان زلزله تهران را از ديدگاه مدل سازي گسل هاي اطراف شهر نيز ديد. به سراغ دکتر مهدي زارع مدير گروه زلزله شناسي  مهندسي پژوهشکده زلزله شناسي رفتيم تا نظر او را جويا شويم:

سابقه تاريخي زلزله هاي شهر تهران به چه زماني برمي گردد؟

دکتر زارع: خوشبختانه  روي مسأله زلزله تهران  بسيار کار شده است.
از نظرلرزه خيزي تهران بسيار لرزه خيز است و حدس زده مي شود نخستين زلزله تهران 4000 سال پيش از ميلاد مسيح در شهر ري اتفاق افتاده است . حدود 1000 سال پيش چند زلزله تاريخي در تهران اتفاق افتاد حدود سال 700تا 800 ميلادي نيز چند زلزله تاريخي رخ داد و اتفاقا از بخت بد تهراني ها همان موقع چند اتفاق ديگر هم افتاد حمله مغول ها در  حدود سال هاي  1200 تا 1100 ميلادي يکي از اين حوادث بود يعني در يک مقطعي تهران يا همان منطقه ري مورد  هجوم مغول ها و زلزله قرار مي گيرد اما به لحاظ موقعيت استراتژيک آن ، شهر دوباره برپا مي شود و در حدود  200 سال پيش  تهران به عنوان پايتخت انتخاب مي شود.
اما از نظر زلزله در تهران 3 مساله مهم داريم يکي گسلي در جنوب تهران است که از ايوانکي  در شمال گرمسار شروع مي شود تا به بي بي شهربانو يعني همان  منطقه سه راه افسريه   مي رسد. در مورد اين گسل همه شواهدي که مربوط به فعال بودن يعني خردشدگي و نظاير آن است ديده مي شود، اما در مورد گسل ايوانکي مسأله بسيار مهمي وجود دارد و آن اين است که از حدود 200 سال پيش هيچ  زلزله مهمي در آن اتفاق نيفتاده است. در مورد گسل شمال تهران که از کرج شروع و به منطقه لواسانات مي رسد  نيز عملاٌ هيچ وقت زلزله تاريخي مهمي و قابل انتساب به آن ديده نشده است.

هيچ وقت؟

دکتر زارع: خير ما هيچ رکوردي مربوط به زلزله مخرب در گسل شمال نداريم يعني از زماني که تمدن انساني بوجود آمده رکورد زلزله مخرب نداشته ايم اما از نظر زمين شناسي تمامي شواهدي که  دال بر فعال بودن گسل است ديده مي شود.
اين دو گسل نزديک به تهران در وقوع زلزله در تهران نقش بسيار مهمي دارندو اين مسأله باعث مي شود به اين فکر فرو برويم  که احتمالاٌ  دوره هاي بازگشت زلزله هاي مهم در گسل هاي نزديک تهران طولاني تر از چيزي است که بشر مي تواند آن را ثبت کند يعني تکرار زلزله ها ها اين قدر زمان برده که تمدن بشري قادر به ثبت آن نبوده و يک تئوري مي تواند اين باشد که طي   5 – 6  هزار سال گذشته در اين گسل  زلزله نداشته ايم يعني مثلاٌ شايد در گسل شمال تهران بايد در انتظار  دوره بازگشت 7 هزار ساله باشيم. متأسفانه 7 – 6 سال پيش تلاشي در زمينه ديرينه زمين شناسي روي گسل شمال تهران انجام شد که جواب نداد چون نياز به بررسي رسوبات جوان ( هولوسن) داشتيم  يعني  رسوبات از 12 هزار سال پيش تاکنون در اين منطقه يافت  نشده است و هرچقدر ما در دامنه هاي شمالي لواسانات گشتيم نقطه اي پيدا نکرديم که هم بريدگي باشد و هم هولوسن رويش مشاهده شود.
 ما تلاش کرده ايم ولي هيچ محلي که چنين خصوصيتي داشته باشد پيدا نکرديم  ولي شايد لازم باشد دوباره در اين منطقه مطالعاتي صورت گيرد.

گفته مي شود که هر 158 سال در تهران يا حاشيه تهران يک زلزله مخرب اتفاق مي افتد ، اين مواردي که شما اشاره مي کنيد در همين رابطه است؟

دکتر زارع: کاري که چندين سال پيش صورت گرفت اين  بود که آمدند و منطقه تهران را در نظر گرفته و با يک کارآماري به نتيجه رسيده اند که دوره بازگشت زلزله با بزرگي مثلاٌ 5/6 ريشتر يا بيشتر بايد چنين چيزي باشد و نتيجه گرفته اند با توجه به اين حجم لرزه خيزي در اين منطقه  دوره بازگشتي 158 ساله خواهيم داشت ولي ما اکنون در مورد تمام گسل ها به طور مجزا اطلاعات داريم و اکنون  داريم در مورد مدل لرزه زمين ساختي حرف مي زنيم ، 20 سال پيش  براساس مدل لرزه زمين ساختي کار نمي کردند يعني ما مي گوييم مثلاٌ در گسل شمال تهران چه زلزله هايي با چه عمق و چه بزرگي  و با چه دوره بازگشتي  واقع خواهد شد.
درمورد گسل جنوب تهران  نيز به همين ترتيب مي توان مدل سازي کرد. يعني ببينيم  بزرگترين زلزله اي  که مي توان به آن نسبت داد با چه عمق  و چه دوره بازگشتي بوده است.

در مورد گسل مشا چگونه مدل سازي  مي کنيم ؟

دکتر زارع : در گسل مشا  هر 2500 تا 3000 سال  يک زلزله بزرگ رخ داده است  يعني در يک ميانگين زماني 2500 ساله به طور متوسط  يک زلزله مهم داشته ايم  و البته اين مطالعه مربوط به دره مشا است.
همچنين در يک مطالعه  که با همکاري  فرانسوي ها و دانشگاه استراسبورگ صورت گرفته است نقطه نقشه برداري ايستگاه ابعلي با نقطه چشمه شور  واقع در جاده ساوه با برداشت هاي دقيق  گراويمتري سنجيده شد جمع بندي اين مطالعات اين بود که فاصله اين دو نقطه سالي 1 سانتيمتر بالا مي رود.
براي کساني که با زمين شناسي آشنايي  دارند مشخص است که سالي 1 سانتيمتر  چه رقم بزرگي است البته اين مجموع  برايند چندين گسل است  که چنين حرکتي را سبب مي شود ولي در مجموع در سال در منطقه جنوب البرز ۱سانتيمتر ميزان  بالا آمدن داريم .

 گفتگو از مهتاب رحيمي