علوم زمـــــــــین || زمینی [نقطه] آی آر

سازند قم (گزارش عملیات زمین شناسی ایران - سید محمدرضا حاجی میرصادقی - تابستان ۱۳۸۸)

سازند قم در بین دو سازند قرمز پایینی و قرمز بالایی قرار دارد. نام این سازند از شهر قم گرفته شده است به طوری که گستردگی زیاد و وجود ذخاير هيدروكربني در رديف‌هاي اليگوسن ـ ميوسن ناحيه قم سبب شده نام سازند از اين شهر گرفته شود ولی در گذشته به اسامی مختلف نامیده می‌شده است :

فورر و سودر به آن تشکیلات اولیگومیوسن‌، ریبن (1935) به آن نئوژن زیرین دریایی و فورون (1941) قسمتی از آن را مارن آهکی تانین لپیدوسیکلینادار قم نامیده است. گانسر (1955) هم به آن سازند قم گفته است. برای مقطع تیپ این سازند نقطه خاصی در نظر گرفته نشده است ولی ناحیه نمونه آن را عموما در کوه‌های حاشیه جنوب دشت قم مانند کوه میل‌، دو چاه‌، دو برادر‌، نر داقی‌، خورآباد و شوراب که سازند مزبور با مختصر تغییرات جانبی رخنمون دارد در نظر گرفته می شود. ضخامت سازند قم 1200 متر بوده و از نظر لیتولوژی به 9 بخش تقسیم می شود که از قاعده به قله شامل :

1) بخش a ، آهک قاعده ای به ضخامت 34 ـ 80 متر و شامل آهک های آلی تخریبی قهوه ای رنگ و ضخیم لایه تا ماسیو و تا اندازه ای ماسه ای است و در آن قطعات بریوزوآ‌، میلیولید‌، تکستولاریا‌، روتالید ها و اسکوتلا یافت می‌شود.

2) بخش b ، به ضخامت 149 ـ 319 متر ، شامل مارن‌، مارن  ماسه‌ای و ماسه سنگ و بخشی از آن گلوکونیتی بوده و دارای فسیل‌های فراوان است مانند میوژیپسینا و گلوبوروتالیا و‌....

3) بخش c-1 ، به ضخامت 130 ـ 280 متر که شامل تناوبی از آهک آلی تخریبی و مارن است ولی در بخش های فوقانی آن مارن زیادتر می‌شود.

4) بخش c-2 ، به ضخامت 6 ـ 50 متر که به طور محلی در نقاطی که مواد آتشفشانی وجود داشته باشد ضخامت آن به بیش از 300‌متر می رسد ولی اصولاً شامل شیل قرمز و خاکستری ماسه سنگ ژیپس و به طور محلی (خورآباد) دارای گدازه و لایه‌های آذر آواری است. در آن اُستراکود‌های لب شور تا آب شیرین نیز یافت شده است. وجود رسوبات شیلی قرمز رنگ و ژیپس نشانه‌ای از عقب نشینی دریا و پایان اولین مرحله چرخه رسوبی دریای قم است که شروع آن از بخش a بوده است.

5) بخش c-3 ، به ضخامت 30 ـ 70 متر ، آهک بریوزوآ داری است که در قاعده آن لایه هایی از اُاُلیت یافت می شود این مرحله را باید شروع دومین پیشروی دریای قم دانست.

6) بخش c-4 ، به ضخامت تقریبی 30 متر ، بیشتر از آهک تشکیل شده ولی گاهی به طور جانبی به شیل های آهکی و آهک ریفی تبدیل می‌شود.

7) بخش d ، به ضخامت 20 ـ 40 متر ، از ژیپس و کمی شیل قرمز تشکیل شده و فاقد فسیل است. بنابراین دومین چرخه رسوبی قم در این مرحله به پایان می‌رسد.

8) بخش e ، به ضخامت 80 ـ 650 متر ، از مارن سبز تشکیل یافته و قسمتی از آن ژیپسی است علاوه بر این کمی آهک‌های رسی به صورت بین لایه‌ای نیز در آن وجود دارد.

این بخش دارای فسیل گلوبیژرین فراوان است. رسوبات این بخش را می‌توان مرحله سوم پیشروی دریای قم دانست که رسوبات قرمز فوقانی آخرین مرحله چرخه رسوبی سوم است.

9) بخش f ، آهک فوقانی به ضخامت 180 تا 320 متر ، آهک کرم رنگ است و با مارن های سبز رنگ ممبر e حالت بین لایه‌ای دارد.

این سازند در منطقه ماهنشان به صورت آهکهایی که چه در سطح هوازده و چه در مقطع تازه شکسته رنگ کرم دارند و حالت تخریبی دارند مشاهده می شود. این آهک ها معمولاً با ساخت ارتفاعات منفرد شناخته می شوند.

فسیل های شاخصی در این رسوبات یافت می شود. مثل انواع ماکروفسیلهای گاستروپودا ، توریتلا ، پکتن ، کلونی مرجان در بخش F  و ... و میکروفسیل های دیسکوسیکلین و لپیدوسیکلین و ...

آهک قم شدیداً مستعد کارستی شدن است و غار کتله خور نیز در همین سازند به وجود آمده است.

آهک های قم در صورت مرغوبیت در برخی کارخانه های سیمان مورد استفاده قرار می گیرد.