در اهمیت تالاب‌ها گفتن همین نکته بس که برخی از کشورها با صرف میلیون‌ها دلار، احیای تالاب‌ها را در دستور کار قرار داده‌اند. در واقع نقش این زیست‌بوم‌های آبی در چرخه حیات، دولتمردان را برآن داشته است تا با اعتراف به اشتباه خود در تبدیل اراضی تالابی به اراضی کشاورزی و غیر آن، این اراضی را دوباره به حالت تالابی بازگردانند تا از منافع بی‌شمار آن بهره‌مند شوند. تبدیل 800هزار هکتار از اراضی تالابی شبه جزیره فلوریدا به اراضی کشاورزی که 40 سال پیش اتفاق افتاد، پس از 30 سال دولتمردان را به صرافت انداخت تا با صرف 250میلیون دلار، یک چهارم از این ارضی را به حالت اولیه آن بازگردانند؛ روندی که همچنان با صرف هزینه فراوان ادامه دارد؛ چرا که با پیشرفت علم و دانش، هر روز بخشی از فواید تالاب‌ها آشکار می‌شود.

در واقع نقش این زیست‌بوم‌های آبی در چرخه حیات، دولتمردان را برآن داشته است تا با اعتراف به اشتباه خود در تبدیل اراضی تالابی به اراضی کشاورزی و غیر آن، این اراضی را دوباره به حالت تالابی بازگردانند تا از منافع بی‌شمار آن بهره‌مند شوند. تبدیل 800هزار هکتار از اراضی تالابی شبه جزیره فلوریدا به اراضی کشاورزی که 40 سال پیش اتفاق افتاد، پس از 30 سال دولتمردان را به صرافت انداخت تا با صرف 250میلیون دلار، یک چهارم از این ارضی را به حالت اولیه آن بازگردانند؛ روندی که همچنان با صرف هزینه فراوان ادامه دارد؛ چرا که با پیشرفت علم و دانش، هر روز بخشی از فواید تالاب‌ها آشکار می‌شود.

این مقدمه کوتاهی است که دکتر مسعود باقرزاده کریمی، کارشناس مسئول تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست درباره تالاب‌ها بیان می‌کند تا تصویری کلی از اهمیت تالاب‌ها را به نمایش بگذارد. این پژوهشگر پرسابقه تالاب‌ها که به مناسبت روزجهانی تالاب‌ها به پرسش‌های همشهری پاسخ می‌داد افزود: کشورهایی که به درجه بالایی از علم و دانش دست یافته‌اند می‌کوشند رفتارهای نادرست با طبیعت را اصلاح کنند؛ احیای تالاب‌ها نمونه بارز این رویکرد مبتنی بر علم است. همچنان‌که ژاپن که 13 سال بعد از کشور ما به عضویت کنوانسیون رامسر درآمد «تالاب‌های بین‌المللی کوشیرو » را که به اراضی کشاورزی تبدیل شده بود احیا و با احداث مرکز بین‌المللی در کنار آن، این تالاب‌ها را به تالاب‌هایی با ارزش جهانی تبدیل کرد. به گفته وی قرار است تالاب انزلی با امضای پیمانی با تالاب‌های کوشیرو خواهرخوانده شود.

نگاه متفاوت دولت‌ها به تالاب‌ها

وی با اشاره به اینکه ارزش‌های تالاب‌ها را می‌توان ذیل 3عنوان «ارزش‌های کمی، مستقیم و قابل محاسبه»، «ارزش‌های غیرمستقیم و غیرقابل محاسبه» و «ارزش‌های ناشناخته» تعریف کرد، گفت: در یک کشور، ارزش یک هکتار تالاب در سال 21 هزار دلار اعلام می‌شود؛ اما در کشوری دیگر، ارزش یک هکتار اراضی تالابی را 6 هزار دلار اعلام می‌کنند. این درحالی است که اندازه‌گیری و روش مورد استفاده در هر دو کشور یکسان است. این تفاوت ارزشگذاری ناشی از اهمیتی است که کشورها برای تالاب قائل هستند. وقتی دانش و آگاهی کم باشد اهمیت و کارکردهای تالاب‌ها هم ناشناخته می‌ماند و در نتیجه انتظار از تالاب به تأمین علوفه، صید و کشاورزی محدود می‌شود.

اما ارتقای دانش و آگاهی باعث تغییر نگاه می‌شود و تالاب به محیطی برای بازیابی آرامش و تمدد اعصاب بیماران روانی، عرصه‌ای الهام‌بخش برای نقاشان و عکاسان و بستری برای طبیعت گردی تبدیل می‌شود؛ در واقع تالاب‌ها پاسخگوی نیازهای ثانویه می‌شوند. این تنها بخشی از کارکردهای تالاب‌هاست، به همین دلیل کشورهایی که کارکردهای تالابی را شناسایی کرده‌اند با صرف میلیون‌ها دلار هزینه تلاش می‌کنند تالاب‌های از دست رفته را احیا کنند؛ همچنان‌که در کشورهای درحال توسعه به علت فقر دانش، تالاب‌ها را می‌خشکانند و تبدیل به اراضی کشاورزی می‌کنند.باقرزاده در ادامه از زاویه دیگری به ارزش‌های تالاب‌ها اشاره کرد و گفت: از منظر جغرافیایی هم ارزش تالاب‌ها قابل طبقه‌بندی است.

براساس این طبقه‌بندی، ارزش تالاب‌ها ذیل 3بخش ارزش‌های محلی، منطقه‌ای و جهانی قابل تقسیم است؛ مثلا تالاب بختگان در تغییرات میکرو اقلیم منطقه نقش بسیار اثرگذاری دارد؛ به‌طوری که انجیرکاری‌های اسطهبانات نیریز که در 70 کیلومتری این تالاب واقع شده متأثر از رطوبت بختگان است. یا انزلی تالابی است که ارزش جهانی دارد. برای نمونه پرندگان مهاجری که هر سال در کریدور مهاجرت از سیبری به شاخ آفریقا کوچ می‌کنند در تالاب انزلی زمستان‌گذرانی می‌کنند، بنابراین اگر انزلی به هر دلیلی تخریب شود در این کریدور اخلال ایجاد می‌شود. با وجود این، اغلب مدیران محلی معتقدند تالاب‌ها متعلق به مردم محلی است، در حالی که بخشی از فواید تالاب‌ها منطقه‌ای و بخشی از آن جهانی است که تابع ضوابط مندرج در کنوانسیون رامسر است و در این زمینه اجماع جهانی وجود دارد. در یک عبارت، از هر منظری به تالاب‌ها نگاه کنیم ارزش این زیست‌بوم‌ها فراگیر و فراتر از محدوده جغرافیایی است.

تنوع منحصربه‌فرد تالاب‌ها در ایران

کارشناس مسئول تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست درباره تالاب‌های کشور خاطرنشان کرد: براساس تعاریف کنوانسیون رامسر کلیه تالاب‌های جهان ذیل 42 عنوان قابل دسته بندی است؛ خوشبختانه در کشور ما 20 نوع تالاب داخل خشکی، 12تالاب ساحلی - دریایی و 10 نوع تالاب مصنوعی وجود دارد. با این حساب از 42 نوع تالابی که در سراسر جهان وجود دارد 41 نوع تالاب در کشور ما قابل مشاهده است و تنها تالاب توندرای سیبری در ایران وجود ندارد. این نشان می‌دهد که ما از تمام فرصت‌هایی که تالاب‌های مختلف ( هر تالاب ویژگی و عملکرد خاص خود را دارد؛ مثلا تالاب‌های حرایی، به‌عنوان محلی برای تخم ریزی ماهیان آب شور ایفای نقش می‌کنند) ایجاد می‌کنند بهره‌مند‌یم. این قابلیت منحصر‌به‌فرد می‌طلبد که ما ارزش‌های ناشناخته تالاب‌ها را کشف و ارزش‌های محاسبه نشده آن را به‌عنوان منافع ملی و تولید ناخالص ملی در محاسبات اقتصادی لحاظ کنیم.

باقرزاده در پایان گفت: تاکنون 84تالاب از تالاب‌های کشور شناسایی شده و از این میان 35 تالاب ذیل 24 عنوان به کنوانسیون رامسر معرفی شده است که از مجموع آن 7 تالاب در فهرست تالاب‌های در معرض خطر مونترو(لیست قرمز مونترو) ثبت شده‌اند اما اخیرا با تلاش سازمان محیط‌زیست، مجموعه تالاب های «آجیگل، آلماگل و آلاگل» از لیست قرمز مونترو خارج شده است. خارج کردن 6 تالاب دیگر (انزلی، نیریز بختگان، شادگان، مجموعه تالابی «یادگارلو، درگه سنگی و حسنلو‌» و 2 تالاب هامون) کشور از لیست قرمز مونترو هم در دستور کار سازمان قرار دارد و با جدیت دنبال می‌شود، اما این به معنای آن نیست که سایر تالاب‌ها مشکلی ندارد؛ برای نمونه گاوخونی کاملا خشک شده یا تالاب ارومیه وضعیت اسفباری دارد. گفتنی است امسال بزرگداشت روزجهانی تالاب‌ها (دوم فوریه) 12‌بهمن ماه با حضور مسئولان و دوستداران محیط‌زیست در تالاب بین‌المللی انزلی برگزار می‌شود.

خطر از دست رفتن بسياري از تالاب‌هاي ايران تا 20 سال آينده

یک کارشناس محيط زيست در خصوص آخرين وضعيت تالاب‌هاي ايران گفت: وضعيت تالاب‌هاي ايران در خطر است و با اين روند تا 20 سال آينده بسياري از تالاب‌ها را از دست خواهيم داد.

سيد محمدرضا فاطمي در گفت‌وگو با خبرنگار جامعه فارس در خصوص آخرين وضعيت تالاب‌هاي ايران اظهار داشت: تالاب‌ها به عنوان پتانسيل‌هاي با ارزش بسيار بالا انسان‌ها را هميشه به خود جذب کرده‌اند و در کنار خيلي از تالاب‌ها مناطق انساني وجود دارد.

وي ادامه داد: انسان هميشه از تالاب‌ها استفاده کرده که اين استفاده هميشه يک طرفه بوده است و بسياري از آلاينده‌ها و دخالت‌هاي زيست محيطي اثرات منفي بر تالاب‌ها گذاشته است.

فاطمي افزود: مشکلاتي که تالاب‌ها را تهديد مي‌کند ابتدا مشکلات طبيعي مانند کاهش بارندگي است چرا که ميزان بارش‌ها در 10 ساله اخير روند نزولي داشته است.

اين کارشناس محيط زيست عنوان کرد: در مواقعي که بارندگي کاهش مي‌يابد تالاب‌هايي مانند بختگان و پريشان دچار کمبود آب و خشکسالي مي‌شود بنابراين تهديد اصلي و دراز مدت براي تالاب‌ها کمبود بارندگي است.

وي تأکيد کرد: به دليل اينکه بيشتر تالاب‌ها از رودخانه‌ها يا روان‌ آب‌ها تغذيه مي‌شوند، احداث سد در بالا دست تالاب‌ها باعث مي‌شود که آب کمتري به آنها برسد و منجر به خشک شدن آنها شود.

فاطمي دليل سوم خشکي تالاب‌هاي ايران را ورود آلاينده‌ها به تالاب‌ها عنوان کرد و تصريح کرد: آلودگي‌ها از طريق روان آب‌ها به تالاب‌ها وارد مي‌شود و حيات آنها را به خطر مي‌اندازد ضمن اينکه جان آبزيان را نيز در معرض خطر قرار مي‌دهند.

ماهيان تالاب انزلي آلوده هستند

اين کارشناس محيط زيست افزود: به طور مثال آب 8 رودخانه به تالاب انزلي وارد مي‌شود که برخي از اين رودخانه‌ها آب آلوده‌اي دارند و با خود مواد آلاينده و مغذي به همراه مي‌آورند و برخي از مکان‌هاي تالاب انزلي نيز بسيار آلوده است و ماهيان آلوده‌اي دارد که مردم بي‌توجه به اين موضوع از اين ماهيان استفاده مي‌کنند.

فاطمي اظهار داشت: بنابراين 3 عامل کاهش نزولات جوي، احداث سد در بالادست و بهره‌برداري از آب تالاب‌ها و آلوده کردن آب تالاب‌ها آينده تالاب‌ها را در کشور با بحران و تهديد جدي مواجه ساخته است که اگر اين روند ادامه يابد خيلي از تالاب‌ها را از دست خواهيم داد.

درياچه اروميه تالاب شده است

وي با بيان اينکه درياچه اروميه زماني درياچه محسوب مي‌شد، گفت: اما هم‌اکنون اين درياچه به يک تالاب تبديل شده است و اين تالاب به خاطر احداث سد در بالا دست و علل ديگر خشک شده است.

وي گفت: وضعيت تالاب‌هاي ايران در خطر است و با اين روند تا 20 سال آينده بسياري از تالاب‌ها را از دست خواهيم داد ضمن اينکه خيلي از تالاب‌ها از نظر آلايندگي در خطر هستند و عملاً ديگر نمي‌توان از آنها بهره‌برداري شيلاتي کرد بنابراين آينده روشني براي تالاب‌هاي ايران پيش‌بيني نمي‌شود.

اين کارشناس محيط زيست با بيان اينکه از نظر کنوانسيون رامسر کشور ايران، کشور تالاب‌ها است، خاطرنشان کرد: عدم توجه مديريت درخصوص تالاب‌ها باعث شده است که تالاب‌ها به خطر بيفتد که البته توسعه شهرنشيني و احداث سد منجر به از بين رفتن تالاب‌هاي ايران شده است.