علوم زمـــــــــین || زمینی [نقطه] آی آر

سازند لار (گزارش عملیات زمین شناسی ایران - سید محمدرضا حاجی میرصادقی - تابستان ۱۳۸۸)

 پس از سازند مارنی دَلیچای سازند آهکی لار قرار می‌گیرد. وجه تسمیه آهک لار از درﺓ لار در البرز مرکزی گرفته شده است. سازند لار به سنگ آهک‌های کوه ساز با سن ژوراسیک پسین اتلاق می‌شود که در نواحی وسیعی از البرز بر روی نهشته‌های زود فرسای ژوراسیک میانی (سازند دلیچای) و یا رسوبات زغال دار گروه شمشک قرار دارد. سازند لار از لحاظ لیتولوژی شامل سنگ آهک های نازک لایه میکریتی تا توده ای ولی متراکم با رنگ خاکستری روشن و حاوی نودول‌های چرت و یا لایه‌های سیلیسی به رنگ سفید تا بنفش کم رنگ می‌باشد. ضخامت سازند لار بین250 تا350 متــــــر گزارش شده است.(آسرتو 1966‌؛ اشتوکلین)

در سنگ های آهکی لار فسیل‌های زیادی یافت می‌شود که از جمله آن‌ها می‌توان به آمـــــونیت‌های ایدوسراس‌ ، آتاکسیدسراس و انواع مختلف جنس پریفنکتس اشاره‌کرد.

در کوه‌های سلطانیه زنجان آهک لار دوباره ظاهر می‌شود که به طور هم شیب بر روی سازند شمشک ولی با دگر شیبی در زیر کرتاسه قرار دارد. آهک لار با بخش بالایی سازند سورمه در زاگرس هم ارز است.

بررسی ویژگی‌های سازند لار در برش ها و رخنمون های گوناگون نشان می دهد که حوضه رسوبی این سازند در همه مناطق شرایط و عمق یکسان نداشته است به گونه‌ای که رخساره‌های پلاژیک با سراشیبی مناسب با لغزش های گرانشی رخساره‌های جلوی ریف، رخساره‌های ریفی و بالاخره رخساره پشت ریف از چهره‌های شاخص سازند لار است.

در مورد گرمترین نقطه ی جهان بحث ها ی بسیاری وجود دارد. برخی صحرای العزیزیه لیبی که بالاترین دمای ثبت شده در آن 58 درجه سانتیگراد است و برخی دره ی مرگ (Death valley) در کالیفرنیا با 56 درجه سناتیگراد را گرمترین نقطه جهان می دانند. اما ماهواره ی سازمان ناسا در کویر لوت دمای 71 درجه سناتیگراد را نیز ثبت کرده است و کارشناسان معتقدند که این دما بالاترین دمای ثبت شده در جهان است.

گرم ترین نقطه کره زمین با دمای نزدیک به ۷1 درجه در سایه، در دشت لوت ایران قرار گرفته است. دکتر پرویز کردوانی بیابان شناس معروف ایرانی با اعلام این مطلب گفت: منطقه گندم بریان در دشت لوت که در ۸۰ کیلومتری شهداد و در شرق رود بیرجند قرار گرفته است منطقه ای با پوشش آتشفشانی است و همین پوشش سیاه آتشفشانی موجب بالا رفتن شدید گرما در این منطقه می شود.

به گفته وی این منطقه همچنین پست ترین منطقه داخلی ایران نیز محسوب میشود و این موضوع نیز از دیگر دلایل گرمای شدید آن است. کردوانی معتقد است که در گندم بریان در منطقه ای به طول ۲۰۰ کیلومتر و عرض ۱۵۰ کیلومتر هیچ موجود زنده ای زندگی نمی کند و شرایط به گونه ای است که امکان زیست هیچ گیاه یا حیوانی وجود ندارد. گواه کردوانی بر این موضوع این است که در تحقیقات خود مشاهده کرده است که گاو و گوسفند مرده ای که توسط کامیون های عبوری در گندم بریان رها شده بودند تجزیه نشده و نگندیده بودند بلکه فقط در اثر حرارت خورشید خشک شده بودند. به گفته وی این موضوع نشان می دهد که در این منطقه حتی باکتری هم امکان حیات ندارد.

کردوانی اضافه کرد: در نزدیکی گندم بریان پدیده های طبیعی بسیار زیبایی از جمله کلوت های بیابان لوت قرار دارد. این کلوت ها رشته دالان های موازی هستند که بر اثر باران و باد شدید به مرور زمان ایجاد شده است و ارتفاع دیواره های آنها به ۲۰۰ متر می رسد.

دکتر کردوانی گفت: پیش از اعلام میزان گرمای گندم بریان گمان می شد صحرای لیبی در شمال صحرای آفریقا با ۷/۵۷ درجه سانتی گراد حرارت گرم ترین منطقه کره زمین باشد، اما امروز مشخص شده است که گندم بریان در بیابان لوت با دمایی بیش از ۶۷ درجه سانتی گراد در سایه، گرم ترین نقطه کره خاکی است.

سازند دلیچای (گزارش عملیات زمین شناسی ایران - سید محمدرضا حاجی میرصادقی - تابستان ۱۳۸۸)

ضخامت سازند دلیچای در محل مقطع تیپ سازند 107 متر بوده و از نظر لیتولوژی شامل آهک های مارنی تا ماسه ای نازک لایه به رنگ سبز خاکستری است که در آن گاهی شیل مارنی به صورت بین لایه‌ای دیده می‌شود. در بیشتر نقاط سازند دلیچای از نوع مارنی‌، سنگ آهک‌های مارنی کمی اسپاری و نازک لایه است که میان لایه هایی از شیل مارنی دارد و گاهی میزان مارن بیشتر از سنگ آهک است به همین رو از واژه مارن های دلیچای استفاده می شود.

برای مشاهده کامل خصوصیات سازند دلیچای کلیک کنید

سازند قم (گزارش عملیات زمین شناسی ایران - سید محمدرضا حاجی میرصادقی - تابستان ۱۳۸۸)

سازند قم در بین دو سازند قرمز پایینی و قرمز بالایی قرار دارد. نام این سازند از شهر قم گرفته شده است به طوری که گستردگی زیاد و وجود ذخاير هيدروكربني در رديف‌هاي اليگوسن ـ ميوسن ناحيه قم سبب شده نام سازند از اين شهر گرفته شود ولی در گذشته به اسامی مختلف نامیده می‌شده است :

فورر و سودر به آن تشکیلات اولیگومیوسن‌، ریبن (1935) به آن نئوژن زیرین دریایی و فورون (1941) قسمتی از آن را مارن آهکی تانین لپیدوسیکلینادار قم نامیده است. گانسر (1955) هم به آن سازند قم گفته است. برای مقطع تیپ این سازند نقطه خاصی در نظر گرفته نشده است ولی ناحیه نمونه آن را عموما در کوه‌های حاشیه جنوب دشت قم مانند کوه میل‌، دو چاه‌، دو برادر‌، نر داقی‌، خورآباد و شوراب که سازند مزبور با مختصر تغییرات جانبی رخنمون دارد در نظر گرفته می شود. ضخامت سازند قم 1200 متر بوده و از نظر لیتولوژی به 9 بخش تقسیم می شود که از قاعده به قله شامل :

برای مشاهده کامل ۹ بخش سازند قم کلیک کنید

سازند شمشک (زغال دار)

 سازند شمشک به مجموعه رسوبات زغال دار البرز اتلاق شده است که شامل مجموعه ای از ماسه سنگ‌، سیلتستون‌، شیل و کلیستون است و می توان آن را به عنوان مولاس سلسله کوه های سیمرین پیشین دانست که بین پلاتفرم توران و ایران ـ افغانستان به وجود آمده است.

در مقطع تیپ این سازند ضخامت 1027 متر بوده و از نظر لیتولوژی شامل چهار بخش به شرح زیر است:

1  ماسه سنگ زیرین به ضخامت 76 متر‌، شامل تناوبی از ماسه سنگ های دانه ریز تا دانه متوسط همراه با لایه های نازک شیل و شیل زغالی با بقایای گیاهی

2 زغال دار زیرین به ضخامت 333 متر‌، شامل رسوبات سیلتی ـ رسی و دارای عدسی ها و لایه های زغالی بسیار همراه با بقایای گیاهی

3 ماسه سنگ بالایی به ضخامت 531 متر‌، شامل ماسه سنگ دانه متوسط و ساب گریواک ها‌، سیلتستون های میکادار، شیل آمونیت دار همراه با فسیل های دو کفه ای، مرجان‌، کرینوئید و آثار گیاهی

4 زغال دار بالایی به ضخامت 78 متر‌، اساساً شامل شیل رسی که در بخش زیرین آن رگه های زغال سنگی قابل توجهی دیده می شود ولی در بخش فوقانی بیشتر سیلتستون مارنی و شیل های مارنی همراه با آثار گیاهی است.

نام سازند شمشک از دهکده و معدن شمشک در شمال شرق تهران گرفته شده و سن آن به زمان رتو – لیاس مربوط است.

سازند شمشک در البرز به 6 بخش تقسیم می شودکه عبارتند از :

 1- اکراسر  2- لـله بند   3 – کلاریس   4 – آلاشت  5 – انن  6- دنسریت

سن زغال های ایران از تریاس فوقانی تا ژوراسیک تحتانی تشخیص داده شده که به طور دقیق این سن در البرز از رسین (آخرین اشکوب تریاس فوقانی) تا ژوراسیک تحتانی محاسبه شده است.

زون البرز(منبع : دانشنامه رشد )

تعریف کلی

پهنه رسوبى – ساختارى البرز شامل بلندی‎هاى شمال صفحه ایران است که به شکل تاقدیسی مرکب در یک راستاى عمومى شرقی – غربی، از آذربایجان تا خراسان امتداد دارد.

مورفولوژی البرز

از نگاه ژئومورفولوژی ، مرز شمالى البرز منطبق بر تپه ماهورهاى متشکل از نهشته‎هاى ترشیری و دشت ساحلى خزر است. از نگاه زمین‎شناختى، مرز شمالى البرز محدود به زمیندرز تتیس کهن است که از برخورد سنگ‎کره (Lithosphere) قاره‎اى البرز با سنگ کره توران، در تریاس پسین به وجود آمده است. ولى، در بیشتر نقاط، محل زمیندرز با ورق‎هاى رانده شده از شمال به جنوب پوشیده شده است. حد جنوبى البرز چندان روشن نیست. گسل تبریز ، گسل گرمسار ، گسل سمنان و گسل عطارى، مرز جنوبى البرز دانسته شده‎اند. ولى چنین به نظر می‎رسد که مرز شاخصى در مرز جنوبى البرز وجود نداشته باشد و گذر از پهنه ایرات مرکزی به پهنه البرز تدریجى باشد. از نظر کوه‎نگارى، مرز غربی البرز تا قفقاز کوچک و مرز شرقی آن تا کوه‎هاى پاراپامیسوس افغانستان گسترش دارد.

برای دستیابی به مطالب بیشتر کلیک کنید

رشته کوه های بینالود با روند تقریبی شمال غرب – جنوب شرق ، بین صفحه مستحکم توران و خرده قاره ی ایران مرکزی محاط شده است. مرز جنوبی آن گسل میامی یا گسل شاهرود و حد شمال غربی آن را گسل سمنان می دانند. گسترش واقعی این زون بین نواحی شمال سبزوار و نیشابور تا مشهد است ولی با توجه به این که درزون مورد بحث زمین های دگرگون شده و آذرین وجود دارد که درآن سوی مرز (افغانستان) نیز قابل تعقیب است بنابراین ، حد شرقی این زون رابه ادامه ی هندوکش غربی درافغانستان محدود می کنیم

این زون بخشی از البرز را شامل است که از نظر زمین شناسی ، اختصاصات ویژه ای دارد. واحد زمین شناسی بینالود را زون تدریجی بین ایران مرکزی والبرز درنظر می گیریم زیرا رسوبات و رخساره های پالئوزوئیک این زون شبیه البرز است

البرز شرقی یک زون مستقل به حساب نمی آید ، بلکه جزئی از ایران مرکزی است که درآن رسوبات اپی کانتی ننتال epicontinental پالئوزوئیک تقریبا در همه جا مشاهده می شود ، ولی دربخش های بالا آمده (هورست) به طورمحلی ، قسمت هایی از ردیف های رسوبی حذف شده و در آن نبود چینه شناسی مشخصی دیده می شود. به علاوه زون مزبور ، طی دونین پسین – کربونیفر با البرز غربی و مرکزی و درپرمین با سایر قسمت های ایران از نظر حوضه ی رسوبی وضع تقریبا مشابهی داشته ودرارتباط بوده است.

مجموعه ی آذرین و دگرگونی این زون که به ویژه درجنوب و مغرب مشهد بیرون زدگی دارد ، شامل سه فاز دگرگونی ناحیه ای و دو مرحله ی گرانیت زایی است و در آن توده های اولترابازیک نیز وجود دارد.در مورد سن این مجموعه های دگرگونی و آذرین اتفاق نظروجود ندارد ، برخی آن را پرکامبرین و بعضی به ژوراسیک نسبت داده اند ولی شواهد زمین شناسی و تعیین سن مطلق نشان داده است که فازهای دگرگونی و گرانیت زایی اولیه آن به فاز کوهزایی هرسی نین و بعد ها در تریاس میانی نیز مجموعاً تحت تاثیر دگرگونی های سیمرین پیشین قرار گرفته است

ادامه ی قسمتی از عملکرد کوهزایی هرسی نین را که از تیاشان - پامیر - هندوکش به جنوب مشهد می رسد ، نوع فرورانش پوسته ی اقیانوسی می باشد. در این زون رسوبات کامبرین فسیل دار وجود داشته و طی سیلورین و دونین زیرین ، دریای مشترکی شمال شرقی ایران و ایران مرکزی را فرا می گرفت. زیرا رسوبات مشابهی طی این مدت در بینالود و ایران مرکزی بر جای گذاشته شده است. ارتباط مزبور تا کربونیفر زیرین نیز وجود داشته است درحالی که در البرز رابطه ی مزبور به کلی قطع شد. این وضعیت را به حرکات خشکی زایی اواخر دونین مربوط می دانند و کنگلومرای قاعده ای کربونیفر زیرین را دلیل این حرکات ذکر می کنند. رسوبات کربونیفر فوقانی دربینالود ، شامل مجموعه ای ازماسه سنگ کوارتزیتی سیاه رنگ وشیل است که تا اندازه ای شبیه تشکیلات سردر (طبس - ایران مرکزی) است

رسوبات تریاس البرز با ایران مرکزی تفاوت داشته ولی دربینالود ، هیچ نوع رسوبی در تریاس تشخیص داده نشده است. تنها درمنطقه ی آق دربند رسوبات شیل و ماسه سنگ همراه با لایه های آهکی آمونیت دار وجود دارد که آن را به تریاس میانی و فوقانی مربوط می دانند

زون کپه داغ

این زون به صورت باریکه طویلی درشمال خراسان و ادامه بخش شمالی آن در ترکمنستان قرار دارد بنابراین ، منطقه ی مرزی شمال شرقی ایران با ترکمنستان به شمار می آید. حد جنوبی کپه داغ به بینالود محدود می شود. حد شمالی آن با فلات توران گسلی است. بنا به نوشته ی نبوی گسل عشق آباد در ترکمنستان با روند N315- 310 درجه ،جدا کننده ی این زون از پهنه ی توران است و دنباله ی این گسل درناحیه ی سرخس ایران هم دیده می شود. این زون پس از کوهزایی کیمرین پیشین ، یعنی هنگامی که ظاهرا تصادف وبرخورد بین ایران وتوران خاتمه یافت به صورت حوضه ی رسوبی درمی آید و در آن از ژوراسیک تا میوسن ،رسوبات ضخیمی بدون نبود چینه شناسی مهم ولی با رخساره های متنوع روی هم انباشته شده است .این رسوبات اساسا شامل شیل ، آهک ، مارن ، ماسه سنگ ، و گاهی کنگلومرا و سنگ های تبخیری است که در انتها به وسیله ی لایه های قرمز رنگ ، خشکی مشابه تشکیلات قرمزبالایی به سن بعد از الیگوسن زیرین ،یا احتمالا میوسن پوشیده می شود .مجموع سری های مذکوربه طور دگرشیب در زیر کنگلومرای پلیوسن قرار دارد

مرحوم دکتر افشار حرب در پی سنگ این منطقه چهار گسل اصلی تشخیص داده است که حداقل پیش از ژوراسیک فعال بوده اند . این گسل ها بعدها و طی حرکات کمپرسیونی بعدی ، ازحالت عادی به گسل معکوس تغییر وضع داده اند. گسل های کپه داغ باحاشیه ی قدیمی قاره ی پلاتفرم توران جنوبی در پالئوزوئیک و بخشی از تریاس تطبیق می کند

در ناحیه ی آق دربند در زیر سنگ های رسوبی دوران مزوزوئیک این حوضه ی رسوبی ، سنگ های قدیمی تری که متعلق به دونین تا تریاس است مشاهده می شوند که تنها رسوبات دونین آن دگرگونی خفیفی را متحمل شده و احتمالاً این دگرگونی به فاز هرسی نین متعلق است ، زیرا رسوبات ژوراسیک و کرتاسه ی کپه داغ به 6000 متر می رسد که از رسوبات زاگرس همین زمان زیادتر است

از ویژگی های اصلی این زون نبود فعالیت ماگمایی در طول پیدایش و دوام این حوضه ی رسوبی است. با وجود این ، درمرز جنوبی کپه داغ فوران بازالتی کواترنر نیز گزارش شده است که آن را به چین خوردگی اواخر پلیوسن مربوط می دانند و چین های ملایمی به رسوبات کپه داغ داده است .لازم به ذکر است که درحوضه ی کپه داغ ، مانند زاگرس حرکات کوهزایی مهمی بعد از دوره ی لیاس اتفاق نیفتاده است و تنها آثار حرکات خشکی زایی مختصر دربرخی از مواقع مشاهده می شود. چنان که طی پالئوسن هیچ چین خوردگی در آن به وجود نیامد. ولی این منطقه موقتا ازسطح آب بالا آمد و به دنبال آن ، از زمان ائوسن – الیگوسن شروع به فرونشست کرد .با توجه به تغییر ضخامت لایه ها طی دوران مزوزوئیک و ترشیر ، می توان نتیجه گرفت که محور فرورفتگی به تدریج درجهت قسمت های جلویی فلات توران منحرف شد. روند کلی این زون همان روند گسل عشق آباد است که فرورفتگی کشف رود با همین روند به وجود آمده است